Ffôn: + 44 07871 145407
english

Llyfrau a phrintiau cain:
cynghanedd celf a chrefft

Crefftwyr ac artistiaid yn defnyddio technegau traddodiadol i greu llyfrau hardd.

  • Hanes

Gwasg Gregynog ddoe a heddiw

Mae'ch basged yn wag

HANES GWASG GREGYNOG


Sefydlwyd Gregynog Press yn 1922 gan y ddwy chwaer gefnog, Gwendoline (1882-1951) a Margaret Davies (1884-1963), yn eu cartref yn Gregynog Hall, ger Y Drenewydd, yng nghanolbarth Cymru. Am ddeunaw mlynedd bu’n cynhyrchu argraffiadau cyfyngedig o gyfrolau cain gan sicrhau iddi ei hunan enw da o’r radd uchaf fel un o weisg preifat mwyaf nodedig ei chyfnod.

Ailsefydlwyd y wasg yn Mehefin 1978 o dan yr enw Gwasg Gregynog. Y mae’n parhau i gynnal y grefft o gastio teip o fetel tawdd, argraffu ar wasg llaw ac ar bapurau cotwm pur; mae’n comisiynu artistiaid cyfoes blaenllaw i ddarlunio’r cyfrolau; mae’n rhwymo ei chynnyrch mewn rhwymiadau cain o wneuthuriad rhwymwyr mwyaf adnabyddus Cymru a thu hwnt. Mae’r cyfan yn dod ynghyd i greu llyfrau gyda chynnwys i’w fwynhau ac i fyfyrio drosto, ond sy’n weithiau celf o’r radd flaenaf sydd nid yn unig yn wledd i’r llygad a’r llaw ond sy’n eitemau i’w casglu a’u gwir drysori.

Rhoddwyd statws elusennol i Wasg Gregynog yn Ionawr 2002 (Rhif Elusen 1090060)


GWASG GREGYNOG 1922-1940

Gwendoline and Margaret Davies

Gwendoline and Margaret Davies

Nid oedd na'r lle na'r amser yn ymddangos yn ffafriol ar gyfer creu gwasg breifat at gynhyrchu argraffiadau de luxe ym 1922. Ychydig o brofiad o'r cyfryw faes oedd yma yng Nghymru; ac mor gynnar â hynny ar ôl diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, nid creu pethau moethus oedd blaenoriaeth pobl yn gyffredinol. I raddau helaeth, trwy hap a damwain y sefydlwyd Gwasg Gregynog gan y chwiorydd Davies, gan mai argraffu oedd yr unig grefft draddodiadol a oroesodd, o'r amryw grefftau posibly gobeithiai'r ddwy ohonynt y gellid eu diogelu yng Ngregynog.

Ni allai Gwendoline Davies, yr hynaf a'r mwyaf ymarferol-egnïol o’r ddwy, na Margaret ei chwaer iau, nac ychwaith eu hymgynghorydd enwog a hyderus y Doethur Thomas Jones, fod wedi rhagweld yr amlygrwydd y byddai'r ymgymeriad hwn maes o law yn ei hawlio, fel un o'r gweisg mwyaf blaenllaw o fewn mudiad y gweisg preifat ym Mhrydain.

O gael ei thywys a'i meithrin gan feddwl mor eang ag eiddo Thomas Jones, a'i gyrru gan ynni a brwdfrydedd ei bwrdd bychan o gyfarwyddwyr, byddai'r Wasg yn ddiweddarach yn cael ei breintio ag argraffwyr yr un mor danbaid dros y grefft, ac ag artístíaid o ansawdd digamsyniol. Bu i Robert Maynard a Horace Walter Bray, yn ystod y cyfnod rhwng 1922 a 1930, sefydlu safonau aruchel o argraffyddiaeth a darlunìadaeth. Yn ddiweddarach, rhwng 1930 a 1933, llwyddodd eu dilynwyr, William MacCance a Blair Hughes-Stanton, i godi’r Wasg i uchelfannau newydd ym maes pren-ddarlunio engrafìadol; gweithgaredd a dalfyrrwyd yn anffodus gan ddirwasgiad economaidd. Dilynwyd hwy wedyn gan Loyd Haberly, y rheolwr Amerícanaìdd ifanc ecsentrig ond talentog, a gyflogwyd ar delerau rhan-amser yn unig, ac a reolai'r gweithrediadau gan mwyaf o bcllter. Ei gyfraniad mwyaf diddorol ef oedd cyflwyno wyneb-deip arbennig, a gollfarnwyd yn hallt gan awdurdodau teipograffig y dydd ac a ddefnyddiwyd unwaith yn unig mewn llyfr yn dwyn y teitl Eros and Psyche. O gyfnod Haberly ymlaen ni chaed un artist preswyl yng Ngregynog. Y rheolwr olaf cyn yr Ail Ryfel Byd oedd James Wardrop, a apwyntìwyd ym 1936, ac a weithiai yntau ar delerau rhan-amser yn unig. Roedd Wardrop yn gaeth o draddodiadol, a'i waith gorau oedd The History of Saint Louis.

Cartref Gwasg Gregynog
Plas Gregynog
Cliciwch am ddelwedd fwy
Roedd Gwasg Gregynog yn unigryw oherwydd fod y cwbl o'i gwaith wedi'i greu dan yr un to - cynllunio, teipograffiaeth, darluniadu, argraffu a rhwymwaith. O ran argraffu cain, y crefftwyr yr oedd y Wasg yn fwyaf dyledus iddynt oedd Herbert John Hodgson, a'i fedr digyffelyb wrth drin yr argraffwasg, ynghyd â'i olynydd, Idris Jones. Roedd y Wasg hefyd yn hynod o ffodus i allu cyflogi un o rwymwyr mwyaf clodfawr yr ugeinfed ganrif, sef George Fisher, a ymunodd â'r gweithlu ym 1925. Bu Fisher yn gyfrifol am roi cychwyn i'r arferiad o rwymo cyfran fechan o bob un argraffiad mewn lledr cyflawn. Er bod nifer o'r rhwymiadau arbennig hyn wedi'u cynllunio gan arlunwyr y Wasg, ymgymerai Fisher ei hun â chyfran sylweddol o'r cyfryw orchwyl. Roedd diwyg gwych dros ben i'r gorffenweithiau yma, a nodweddid hwy’n neilltuol gan ansawdd eu haddurnwaith. O blith y gweisg preifat, Gwasg Gregynog yn unig a ymroddai mor drwyadl i warantu ansawdd y rhwymiadau; a fyddai'n ychwanegu'n sylweddol at werth y llyfrau maes o law ymhlith casglwyr.


O 1939 ymlaen, galwyd y dynion a oedd ar restr gyflogaeth y staff i'r lluoedd arfog, gan adael George Fisher ar ei ben ei hun yn y Wasg hyd at 1945, i gwblhau'r rhwymiadau arbennig. Ym 1940 gorfodwyd y Wasg i gau, a hithau wedi argraffu dau lyfr a deugain, tri llyfr ychwanegol ar gyfer cylchrediad preifat, ac ymhell dros ddau gant o ddarnau o effemerâu byrhoedlog. Am ddeunaw mlynedd yr ocdd wedi mwynhau enw da diamheuol haeddiannol ym myd llyfrau ceinwych; ond gyda'r rhyfel daeth pennod gyntaf hanes argraffu yng Ngregynog i ben.

Dorothy A. Harrop



GWASG GREGYNOG 1975 hyd heddiw

Wedi i'r hen gwmni ddod i ben yn ffurfíol yn 1965, etifeddodd Prifysgol Cymru yr ewyllys da, peth offer, teip a phapur. Ar ôl cyfnod o ddyfalu sut i wneud defnydd o'r cyfan, yntai fel amgueddfa neu fel Gwasg weithredol, cafwyd grant gan Gyngor y Brifysgol i ethol Cymrawd Argraffu am flwyddyn, gyda'r dasg o gyhoeddi llyfr. Bu Michael Hutchins o Goleg Camberwell wrthi am ddeunaw mis yn 1975-6 yn ymlafnio i argraffu Laboratories of the Spirit gan R.S.Thomas ar wasg llaw Albion fechan, ar bapur wedi ei dampio, ac mewn argraffiad o ddau gant. Gan fod y fenter uchelgeisiol wedi troi'n llwyddiant, fe awdurdododd y Cyngor gais i Gyngor y Cclfyddydau am gymorth i ailagor y Wasg, ac am yn agos i ugaìn mlynedd cafwyd swm anrhydcddus ganddynt i hwyluso hynny.

Penodwyd Eric Gee, cyn-bennaeth Ysgol Argraffu Birmingham, yn Rheolwr, a David Vickers (y Rheolwr presennol) yn gynorthwywr iddo, a rhyngddynt fe osodwyd sylfaen gadarn o grefftwaith manwl a chlasurol. Dros y blynyddoedd fe ychwanegwyd at y peiriannau, gan gynnwys gwasg silindr Heidelberg a chastìwr Monoteip. Hyd at yn ddiweddar iawn fe boenwyd y Rheolwr yn gyson gan yr anallu i gael testunau i’w hargraffu mewn da bryd. Felly, rhywbeth braidd ar y funud olaf oedd y llyfr cyntaf, sef hanes bywyd Thomas Olivers, yr emynydd o Dregynon.

Ond wedyn sefydlwyd patrwm, fel yn y blynyddoedd cyn y rhyfel, o gyhoeddi cyfrolau gyda darluniau (gan amlaf engrafiadau ar bren), mewn argraffiad o ryw ddau gant neu fwy, gyda phymtheg, neu ar y mwyaf ugain, mewn rhwymiad arbennig moethus. Am flynyddoedd nid oedd gan y Wasg newydd rwymwr sefydlog, hyd nes y daeth Alan Wood o Brifysgol Southampton yn 1990; ond yn 1982-83 fe benodwyd James Brockman, yntau yn rhwymwr o fri, yn Gymrawd yn y Celfyddydau yng Ngregynog ac am gyfnod ef oedd yn gyfrifol am lawer o'r rhwymiadau arbennig. Er hynny, parhaodd y Wasg i ehangu’i gorwelion a dewis rhwymwyr, darlunwyr ac, ar brydiau, gynllunwyr eraill i gyfateb â gofynion cyfrolau arbennig.


Fe ddilynwyd Eric Gee wedi ei ymddeoliad yn 1985 gan David Esslemont, artíst, argraffydd a rhwymwr ac, o'r llyfrau llwyddiannus a gynhyrchwyd yn ystod ei oruchwyliaeth, enillodd un, Giraldus Cambrensis (1989), wobr enwog Felice Feliciano. Y mae'r Wasg wedi cyhoeddi yn y ddwy iaith o'r dechrau; un o'r llyfrau cyntaf oedd Cerddi Robert Williams Parry (1980) ac, a David Esslemont wedi dod yn rhugl yn y Gymraeg, fe barhawyd i gyhoeddi detholion o brif feirdd ac emynwyr Cymru. Daeth cymorth blynyddol Cyngor y Celfyddydau i ben ym Mawrth 1998, ac o ganlyniad bu'n rhaid colli staff, gan gynnwys David Esslemont a'r rhwymwr Alan Wood (ond ei fod ef yn parhau i weithio ar gontract).

Bu cryn broffwydo mai dyna fyddai tranc y Wasg, neu y byddai ar y gorau yn llusgo ymlaen gan gyhoeddi'n ysbeidiol a di-lun. I’r gwrthwyneb, y mae'r Rheolwr newydd, David Vickers, yn llwyddo i gynnal safonau ac i argraffu cyfrolau sydd, ym marn beirniaid cydnabyddedig, yn dal cymhariaeth â'r gorffennol. Ar ddechrau 2002 fc gofrestrwyd y Wasg yn elusen, ac y mae wedi elwa ar haelioni nifcr o sefydliadau a phersonau, yn amlwg iawn yn eu plith yr oedd Syr Kyffin Williams, darlunydd, awdur a chynllunydd (gyda David Vickers) y gyfrol, Cuttìng Images (2002), sydd erbyn hyn allan o brint.


GLYN TEGAI HUGHES